Zagadnienia związane z wykorzystywaniem i ochroną wizerunku osoby przedstawionej na fotografii mają istotne znaczenie zarówno dla osób fotografowanych, jak i fotografów oraz podmiotów rozpowszechniających zdjęcia. 

Problematyka ta została uregulowana w:
  • ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm., dalej: k.c.),
  • ustawie z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 90, poz. 631 ze zm., dalej: pr.a.) oraz
  • ustawie z dnia 26 stycznia 1984 r. Prawo prasowe (Dz. U. z 1984 r. nr 5, poz. 24, dalej: pr.pras.)
Pojęcie wizerunku
Wizerunek to utrwalony w formie np. fotografii, zespół cech fizycznych, które są charakterystyczne dla danej osoby i pozwalają na jej identyfikację. Jak wynika m.in. z wyroku Sądu Najwyższego z 7 marca 2003 r. (sygn. akt I CKN 100/01), pod pojęciem wizerunku zasadniczo rozumie się rysy twarzy bądź znamiona sylwetki względnie inne cechy fizyczne człowieka pozwalające na jego indywidualizację i identyfikację, stwarzające poczucie tożsamości i  niepowtarzalności określające „osobistość” człowieka.
Wizerunek, jako dobro osobiste, które zostało wymienione w art. 23 k.c., przysługuje jedynie osobie fizycznej. Tak rozumianego wizerunku nie posiada osoba prawna. Nie istnieje także prawo do wspólnego wizerunku kilku osób fizycznych. W sytuacji, gdy zdjęcie przedstawia kilka osób, każdej z nich przysługuje odrębne prawo do własnego wizerunku.
Ochrona wizerunku
Wizerunek każdego człowieka podlega ochronie. Zgodnie bowiem z art. 23 k.c., dobra osobiste człowieka, jak w szczególności zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko lub pseudonim, wizerunek, tajemnica korespondencji, nietykalność mieszkania, twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach. Tymi ,,innymi przepisami” są m.in.:
  • art. 13 ust. 2 i 3 pr.pras., zgodnie z którym nie wolno publikować w prasie danych osobowych i wizerunku osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe, jak również danych osobowych i wizerunku świadków, pokrzywdzonych i poszkodowanych, chyba że osoby te wyrażą na to zgodę lub też właściwy prokurator lub sąd ze względu na ważny interes społeczny zezwoli na ujawnienie danych osobowych lub wizerunków osób, przeciwko którym toczy się postępowanie przygotowawcze lub sądowe,
  • art. 81 pr.a., w którym jest mowa o ,,rozpowszechnianiu wizerunku”.
Czym jest rozpowszechnianie wizerunku
Pojęcie ,,rozpowszechniania wizerunku” nie zostało zdefiniowane w przepisach regulujących materię zagadnień związanych z wizerunkiem. Posiłkowo można skorzystać w tym przypadku z definicji legalnej zawartej w art. 6 ust. 1 pkt 3) pr.a., zgodnie z którą, w rozumieniu ustawy utworem rozpowszechnionym jest utwór, który za zezwoleniem twórcy został w jakikolwiek sposób udostępniony publicznie. Przez rozpowszechnienie należy więc rozumieć publiczne udostępnienie. Tak więc, wizerunek rozpowszechniony to wizerunek publicznie udostępniony. Należy przez to rozumieć taką sytuację, gdy wizerunek będzie dostępny za pomocą np. internetu, prasy czy telewizji dla bliżej nieokreślonego, szerokiego kręgu osób.
Zezwolenie na rozpowszechnianie wizerunku
Zgodnie z art. 81 ust. 1 zdanie pierwsze pr.a. rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, że zgody osoby przedstawianej na wizerunku nie można domniemywać. W przypadku, gdy dochodzi do sporu na tle rozpowszechniania wizerunku, wówczas to na osobie rozpowszechniającej ciąży obowiązek wykazania, że uzyskała stosowną zgodę na rozpowszechnianie wizerunku. Z uzyskanej zgody rozpowszechniający wysnuwa bowiem dla siebie skutki prawne, tj. uchylenie bezprawności swego zachowania. Potwierdza to m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 20 maja 2004 r. (sygn. akt II CK 330/03), w którym orzekł on, że ,,ciężar dowodu, że rozpowszechnianie wizerunku nie wykroczyło poza uzyskany zakres zezwolenia i określony cel spoczywa na rozpowszechniającym ten wizerunek”.
Choć przepisy ustawy nie nakazują szczególnej formy dla takiej zgody, czyli może mieć ona nawet formę ustną, to dla celów dowodowych zaleca się jednakże sporządzenie jej na piśmie. W umowie należy nie tylko zawrzeć zgodę osoby fotografowanej na rozpowszechnianie jej wizerunku, ale warto także wskazać zakres, w jakim będzie on rozpowszechniany (m.in. miejsca rozpowszechniania, czas obowiązywania zgody itp.), tytuł sesji, określić miejsce, gdzie jest ona robiona, tak, aby możliwe było jednoznaczne stwierdzenie, że wyrażona zgoda dotyczy konkretnych fotografii. Istotne znaczenie ma także zamieszczenie w umowie postanowień na wypadek cofnięcia zgody na rozpowszechnianie wizerunku przez osobę fotografowaną. W imieniu modeli, będących osobami niepełnoletnimi, umowa powinna zostać podpisana przez ich przedstawicieli ustawowych.
Jednakże nawet w sytuacji, gdy fotograf posiada zgodę modela na rozpowszechnianie jego wizerunku bez żadnych konkretnych ograniczeń, na uwadze musi mieć to, aby nie doszło do naruszenia dóbr osobistych osoby fotografowanej. Na kontrowersyjne konteksty, w których ma być umieszczone dane zdjęcie, warto posiadać wyraźną zgodę modela.
Podkreślić należy, że rozpowszechnianie wizerunku poprzedzone jest jego sporządzeniem, które w świetle art. 81 ust. 1 pr.a. nie jest działaniem naruszającym prawo do wizerunku. Nie można jednakże fotografować osób, które sobie tego nie życzą. Wykonywanie zdjęć wbrew ich woli może stanowić bowiem naruszenie prywatności danej osoby, dobro chronione przepisami kodeksu cywilnego.
Czy model może cofnąć zgodę na rozpowszechnianie wizerunku?
Każde oświadczenie woli, w tym także wyrażenie zgody na rozpowszechnianie wizerunku, może być cofnięte. Zgodnie z art. 61 § 1 k.c., oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Odwołanie takiego oświadczenia jest skuteczne, jeżeli doszło jednocześnie z tym oświadczeniem lub wcześniej.
Jeżeli zaś dochowanie powyższych terminów nie było możliwe, cofnięcie zgody należy traktować jako niedochowanie warunków umowy przez modela. W takim przypadku przydatne mogą okazać się zapisy umowy pomiędzy fotografem, a modelem, w której zawarte będą postanowienia w postaci np. kary umownej należnej w przypadku, gdy osoba fotografowana odwoła zgodę na rozpowszechnianie jej wizerunku.
Kiedy nie jest potrzebne zezwolenie na rozpowszechnianie wizerunku
Od warunku posiadania zezwolenia na rozpowszechnianie wizerunku istnieją pewne wyjątki. W art. 81 ust. 1 zdanie drugie pr.a. postanowiono, że w braku wyraźnego zastrzeżenia zezwolenie nie jest wymagane, jeżeli osoba przedstawiana otrzymała umówioną zapłatę za pozowanie. Artykuł ten wprowadza domniemanie prawne, iż model, który otrzymał wynagrodzenie za pozowanie, wyraża również zgodę na rozpowszechnianie zdjęć wykonanych w czasie sesji.
Ponadto, zgodnie z art. 81 ust. 2 pr.a., zezwolenia nie wymaga rozpowszechnianie wizerunku osoby powszechnie znanej, jeżeli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, w szczególności politycznych, społecznych, zawodowych lub osoby stanowiącej jedynie szczegół całości takiej jak zgromadzenie, krajobraz, publiczna impreza.
Konsekwencje rozpowszechnienia zdjęcia bez zgody osoby fotografowanej
W przypadku, gdy doszło do rozpowszechnienia wizerunku osoby na nim przedstawionej bez wymaganego zezwolenia tejże osoby, wówczas, stosownie do zapisu art. 83 pr.a., odpowiednie zastosowanie znajdzie art. 78 ust. 1 pr.a. Osoba fotografowana może żądać zatem, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie.
Jeżeli naruszenie było zawinione, sąd może jej przyznać odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub – na żądanie pokrzywdzonego – zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez osobę fotografowaną cel społeczny.
autor: Izabela Rutkowska